Sztuka biznesu rodzinnego

Wprowadzenie 

Dyskusja o fundacji rodzinnej od początku toczy się na dwóch poziomach. Z jednej strony mamy oczekiwania przedsiębiorców rodzinnych: stabilizacja sukcesji, ochrona majątku, ułatwienie przekazywania firmy następcom. Z drugiej – obawy administracji skarbowej przed wykorzystaniem nowej instytucji do unikania podatków. 

Uchwała Rady do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania nr 3/2025 z dnia 29 maja 2025 r. jest jednym z pierwszych tak ważnych rozstrzygnięć, które wprost oceniają zastosowanie fundacji rodzinnej w kontekście klauzuli GAAR (art. 119a Ordynacji podatkowej). Jej treść warto omówić szczegółowo, bo daje jasne wskazówki dla praktyki sukcesyjnej. 

 

Stan faktyczny sprawy 

• Podatnik prowadził rozmowy o sprzedaży pakietu akcji spółki operacyjnej inwestorowi zagranicznemu. 

• Po podpisaniu dokumentu HoT (Head of Terms) zdecydował się na utworzenie fundacji rodzinnej i wniesienie do niej akcji. 

• Fundacja w krótkim czasie sprzedała te akcje inwestorowi. 

• W wyniku transakcji środki ze sprzedaży znalazły się w fundacji, a następnie częściowo zostały wypłacone beneficjentowi (fundatorowi). 

Szef KAS uznał, że cała sekwencja czynności miała sztuczny charakter i jej głównym celem była optymalizacja podatkowa. Wniosek zmierzał do zastosowania GAAR w odniesieniu do całej transakcji. 

 

Wnioski Rady PUO 

Rada przyjęła stanowisko bardziej wyważone. Jej konkluzje można streścić następująco: 

1. Zastosowanie GAAR zasadne w części – Rada uznała, że art. 119a Ordynacji podatkowej może znaleźć zastosowanie do części wypłat dokonanych przez fundację rodzinną na rzecz fundatora, ponieważ w tym fragmencie transakcji można mówić o potencjalnym unikaniu opodatkowania. 

2. Brak podstaw do pełnej kwalifikacji jako unikania opodatkowania – w odniesieniu do głównego celu, jakim było wyposażenie fundacji w majątek i zbudowanie struktury sukcesyjnej, zastosowanie GAAR nie jest zasadne. 

3. Fundacja rodzinna nie jest konstrukcją sztuczną – jej ustanowienie było związane z wejściem w życie ustawy i wcześniejszymi poszukiwaniami przez podatnika mechanizmów sukcesyjnych. Fakt, że fundator rezygnował wcześniej z rozwiązań zagranicznych i czekał na polską regulację, potwierdza rzeczywiste motywy działania. 

4. Dokumentacja i działania dodatkowe – Rada wzięła pod uwagę, że fundator podjął kroki, aby rozszerzyć katalog beneficjentów o dzieci, a więc faktycznie budował rozwiązanie wielopokoleniowe. 

5. Sztuczność tylko fragmentaryczna – problematyczne okazały się niektóre wypłaty środków z fundacji na rzecz fundatora, które mogły wyglądać jak obejście reguł i wcześniejsze „skonsumowanie” zwolnienia. 

 

Uzasadnienie Rady – kluczowe punkty 

Rada w swoim uzasadnieniu sformułowała kilka ważnych zasad, które powinny być punktem odniesienia dla praktyki: 

1. GAAR to środek nadzwyczajny – nie można go stosować automatycznie, bo wprowadza element niepewności prawnej. 

2. Nie wolno rozszerzająco interpretować przesłanek GAAR – organy muszą wykazać konkretne fakty wskazujące na sztuczność czynności. 

3. Optymalizacja nie jest zakazana – podatnik może wybrać rozwiązanie mniej opodatkowane, jeśli ma ono rzeczywiste cele gospodarcze lub sukcesyjne. 

4. Sztuczność oznacza brak treści gospodarczej – tworzenie konstrukcji „wydmuszek” nie zasługuje na ochronę, ale realne mechanizmy sukcesyjne taką ochronę mają. 

5. Czynność odpowiednia nie może być definiowana wyłącznie fiskalnie – Szef KAS nie może wymagać, aby podatnik wybierał rozwiązanie skutkujące maksymalnym opodatkowaniem, skoro ustawodawca przewidział inne zgodne z prawem warianty. 

 

Ocena z perspektywy celu fundacji rodzinnej 

We wcześniejszych naszych publikacjach podkreślaliśmy, że zwolnienie podatkowe fundacji nie jest wyjątkiem ani luką, ale elementem konstrukcyjnym podatku. Ustawodawca świadomie zdecydował, że fundacja ma być miejscem kumulacji majątku i że podatek dochodowy powinien być odroczony do momentu wypłat na rzecz beneficjentów. 

Uchwała Rady potwierdza tę interpretację. Samo wyposażenie fundacji w akcje, a następnie sprzedaż ich inwestorowi, mieści się w jej ustawowym celu i nie jest unikanie opodatkowania. Problem pojawia się dopiero w momencie, gdy środki zamiast służyć budowie majątku fundacji, są szybko wypłacane fundatorowi – wtedy można mówić o działaniu na granicy klauzuli GAAR. 

Ponadto jest bardzo istotne, aby fundator podjął dodatkowe działania zmierzające do realizacji celu ustawowego fundacji, tj. gromadzenia i zarządzania majątkiem rodzinnym w celu wypłaty beneficjentom. Organy podatkowe mogą zatem badać m.in. czy: 

1. statut fundacji jest oparty na powtarzalnych wzorach czy też dostosowany do potrzeb konkretnej rodziny; 

2. rodzina uzgodniła lub jest w trakcie uzgadniania ładu rodzinnego, co znajdzie potwierdzenie w rozbudowanym i indywidualnym statucie; 

3. zbywane składniki to jedyne aktywa fundacji; 

4. fundacja reinwestuje środki uzyskane ze zbycia aktywa. 

 

Wnioski praktyczne dla przedsiębiorców 

1. Uzasadniaj sukcesję – dokumentuj, że utworzenie fundacji miało na celu ochronę i uporządkowanie majątku rodzinnego. 

2. Rozważ tempo wypłat – szybkie przekazywanie środków fundatorowi może zostać uznane za obejście przepisów. 

3. Buduj trwałą strukturę – włączanie kolejnych beneficjentów, w tym dzieci i przyszłych sukcesorów, pokazuje, że fundacja ma realne cele wielopokoleniowe. 

4. Pamiętaj o proporcji – GAAR nie działa „na wszystko”. Organy mogą zakwestionować konkretne wypłaty, ale nie całe istnienie fundacji, jeśli ta pełni rzeczywistą funkcję sukcesyjną. 

 

Podsumowanie 

Uchwała Rady PUO z 29 maja 2025 r. jest ważnym sygnałem dla praktyki sukcesji biznesu. Pokazuje, że administracja podatkowa zaczyna dostrzegać różnicę między: 

• fundacją rodzinną jako narzędziem sukcesyjnym, która gromadzi majątek i zabezpiecza rodzinę, 

• fundacją rodzinną jako wehikułem do szybkiego transferu środków z pominięciem podatku, gdzie można mówić o sztuczności działań. 

Dla przedsiębiorców rodzinnych oznacza to jedno: korzystanie z fundacji w jej rzeczywistym, ustawowym celu nie powinno być utożsamiane z unikaniem opodatkowania. Ale każde odejście od tego celu – zwłaszcza szybkie wypłaty na rzecz fundatora – może zostać poddane wnikliwej ocenie organów.